Program jako platforma badawcza

Program jako platforma badawcza:
Gdy praktyka spotyka naukę

Unikalne laboratorium integracji:
Kiedy pomoc humanitarna staje się źródłem wiedzy

Program „Uniwersytet Warszawski dla Ukrainy” od samego początku był projektowany z podwójną świadomością. Z jednej strony – jako natychmiastowa odpowiedź na kryzys humanitarny. Z drugiej – jako żywy eksperyment społeczny, który może dostarczyć bezcennej wiedzy o procesach integracji, adaptacji i odbudowy życia po traumie.

To właśnie ta podwójna natura czyniła go wyjątkowym. Nie tylko pomagaliśmy – równocześnie uczyliśmy się, jak pomagać skuteczniej. Każde zajęcia, każdy warsztat, każda konsultacja stała się nie tylko aktem solidarności, ale także źródłem danych, które analizowaliśmy, by zrozumieć złożone mechanizmy migracji przymusowej.

Skala badań: kilka tysięcy historii, kilka tysięcy prób danych

Kompleksowy ekosystem badawczy
Podczas gdy większość programów pomocowych kończy się na raporcie ewaluacyjnym, my potraktowaliśmy ewaluację jako punkt wyjścia, a nie metę. Stworzyliśmy rozbudowany system badawczy, który obejmował:

6 wiodących komplementarnych badań prowadzonych równolegle z działaniami pomocowymi lub po ich zakończeniu:

  1. Badanie ewaluacyjne 1631 uczestników Programu
  2. Analiza wpływu kursów języka polskiego na sytuację zawodową (1030 osób + dane administracyjne)
  3. Badanie postaw i nastawień 831 uchodźców z Ukrainy
  4. Pogłębiona analiza trajektorii 380 uczestników
  5. Ewaluacja programu „Skills for the Future” (378 osób)
  6. Badanie wpływu na 102 osoby zaangażowane w realizację Programu

Łącznie kilka tysięcy obserwacji empirycznych – prawdopodobnie największy w Polsce zbiór danych o integracji uchodźców wojennych z Ukrainy.

Badanie ewaluacyjne: głos 1631 uczestników

Dlaczego ta skala ma znaczenie
Badanie ewaluacyjne, w którym wzięło udział 1631 uczestników Programu, nie było zwykłą ankietą satysfakcji. To była systematyczna analiza skuteczności różnych form wsparcia, przeprowadzona metodą CAWI (Computer-Assisted Web Interview) z wykorzystaniem pięciostopniowej skali Likerta.

Kluczowym założeniem metodologicznym było porównanie różnych grup uczestników – tych, którzy brali udział w różnych formach zajęć, w różnej intensywności, na różnych etapach pobytu w Polsce. Dzięki temu mogliśmy nie tylko ocenić ogólną skuteczność Programu, ale także zidentyfikować, które elementy działały najlepiej dla kogo.

Co odkryliśmy
Wyniki były nie tylko potwierdzeniem skuteczności (95,5% pozytywnych ocen), ale także źródłem szczegółowych wskazówek co do optymalizacji Programu. Na przykład odkryliśmy, że:

  • Osoby w początkowych miesiącach migracji najwyżej ceniły wsparcie psychologiczne i podstawowe kursy językowe
  • Uczestnicy z dłuższym stażem w Polsce bardziej doceniali zaawansowane szkolenia zawodowe i mentoring
  • Różne grupy zawodowe miały różne potrzeby w zakresie wsparcia

Te odkrycia pozwalały nam na bieżąco dostosowywać ofertę do zmieniających się potrzeb uczestników.

Analiza quasi-eksperymentalna: kursy języka polskiego a rynek pracy

Innowacyjne podejście metodologiczne
Jednym z najbardziej zaawansowanych metodologicznie komponentów naszego Programu badawczego była analiza wpływu kursów języka polskiego na sytuację zawodową uczestników. Wykorzystaliśmy podejście quasi-eksperymentalne, porównując:

  • Grupę badaną: osoby uczestniczące w co najmniej jednym kursie języka polskiego
  • Grupę kontrolną: osoby nieuczestniczące w takich kursach

Dane pochodziły z trzech źródeł: rejestru administracyjnego Programu oraz dwóch badań ankietowych (luty 2024 i luty 2025), co pozwoliło na analizę zmian w czasie.

Zaskakujące wnioski o złożonym wpływie
Wyniki były bardziej złożone niż się spodziewaliśmy. Choć nie zaobserwowaliśmy bezpośredniego wpływu kursów na wzrost zatrudnienia, odkryliśmy coś być może ważniejszego: kursy pełniły funkcję ochronną przed degradacją zawodową.

Uczestnicy kursów języka polskiego deklarowali punktu wyższe dopasowanie pracy do kwalifikacji. Co więcej, analiza różnicy w różnicach (DID) pokazała, że spadek dopasowania kwalifikacyjnego w czasie był mniejszy w grupie uczestniczącej w kursach.

To kluczowe odkrycie ma istotne implikacje dla polityki integracyjnej: sugeruje, że inwestycja w język niekoniecznie szybciej wprowadza migrantów na rynek pracy, ale pomaga im utrzymać jakość zatrudnienia zgodną z ich kwalifikacjami.

Badanie postaw: niepewny optymizm i nadzieja

Socjologia czasu w praktyce
Badanie na grupie 831 uchodźców z Ukrainy, przeprowadzone przez Kamila Kopacewicza i Michała Szewczyka, wniosło do naszego Programu badawczego głębszy wymiar jakościowy. To nie była analiza efektów Programu, ale badanie kontekstu, w którym program funkcjonował.

Autorzy zastosowali podejście z zakresu socjologii czasu, badając jak osoby uchodźcze postrzegają przyszłość w kontekście traumy wojennej i przymusowej migracji. Wyniki były zarówno poruszające, jak i pouczające:

  • Nadzieja była najczęstszym skojarzeniem z przyszłością (27,3% respondentów)
  • 95,3% badanych deklarowało chęć nauki języka polskiego
  • Ponad połowa nie planowała opuszczać Polski w najbliższej przyszłości

Te dane pozwoliły nam zrozumieć psychologiczny kontekst naszych działań. Program nie funkcjonował w próżni – działał w rzeczywistości naznaczonej „niepewnym optymizmem”, gdzie nadzieja współistniała z lękiem, a plany na przyszłość były nieustannie negocjowane z niepewnością.

Badanie pogłębione: indywidualne ścieżki ku integracji

Pogłębione badanie na grupie 380 uczestników (przeprowadzone w listopadzie‑grudniu 2025) pozwoliło prześledzić indywidualne trajektorie edukacyjne i zawodowe oraz osobiste doświadczenia związane z udziałem w różnych formach wsparcia. Z badania wyłoniło się kilka istotnych wzorców:

1. Transformacja zawodowa i przeciwdziałanie „brain waste”
Dane potwierdziły, że Program skutecznie przeciwdziałał zjawisku „marnotrawstwa umiejętności”, o którym mówią analizy OECD. Uczestnicy, którzy początkowo pracowali poniżej swoich kwalifikacji (często w sektorze usługowym lub logistyce), dzięki wsparciu językowemu, psychologicznemu i doradztwu zawodowemu stopniowo wracali do zawodów odpowiadających ich wykształceniu.

2. Kaskadowy efekt integracji
Badanie ujawniło samonapędzający się mechanizm pozytywnych zmian:

  1. Kompetencje językowe otwierały drzwi do lepszego zatrudnienia
  2. Sukcesy zawodowe wzmacniały poczucie własnej wartości i przynależności
  3. Wzmocniona tożsamość utrwalała decyzję o pozostaniu w Polsce

Ten cykl pokazuje, że skuteczna integracja nie jest liniowym procesem, ale systemem wzajemnie wzmacniających się elementów.

3. Wpływ międzypokoleniowy
Jednym z najbardziej znaczących odkryć było pozytywne oddziaływanie Programu na dzieci uczestników. Rodzice, którzy odzyskali stabilizację zawodową i psychiczną, tworzyli bardziej wspierające środowisko dla swoich dzieci, co – zgodnie z koncepcjami kapitału kulturowego – ma fundamentalne znaczenie dla długofalowej mobilności społecznej kolejnych pokoleń.

Metodologiczna wartość badania
To badanie wyróżniało się pogłębionym, jakościowym podejściem do ewaluacji. Podczas gdy inne komponenty badawcze koncentrowały się na statystykach i korelacjach, ta analiza starała się zrozumieć ludzkie historie stojące za liczbami. Dzięki temu mogliśmy odpowiedzieć na pytania nie tylko „czy” Program działa, ale „jak” i „dla kogo” działa najlepiej.

Wnioski dla praktyki
Badanie dostarczyło konkretnych wskazówek dla projektowania przyszłych interwencji:

  • Indywidualizacja wsparcia – różne grupy potrzebują różnych ścieżek integracji
  • Długoterminowe wsparcie – niektóre efekty widoczne są dopiero po roku lub dwóch
  • Holistyczne podejście – łączenie wsparcia psychologicznego, językowego i zawodowego daje synergiczne efekty
  • Uwzględnienie kontekstu rodzinnego – integracja rodziców przekłada się na integrację dzieci

Program „Skills for the Future”: badanie w działaniu

Pilotaż jako laboratorium
Program „Skills for the Future”, skierowany do wysoko wykwalifikowanych migrantów z Ukrainy, był nie tylko elementem wsparcia, ale także żywym laboratorium badawczym. Przez cały czas jego trwania prowadziliśmy równoległą ewaluację, która miała odpowiedzieć na kluczowe pytania:

  • Jakie formy wsparcia są najskuteczniejsze dla osób o wysokich kwalifikacjach?
  • Czy mentoring indywidualny może przeciwdziałać zjawisku „brain waste”?
  • Jak rozwijać kompetencje, które są przenośne między różnymi kontekstami zawodowymi?

Wnioski, które zmieniają paradygmaty
Badanie na grupie 378 uczestników programu „Skills for the Future” przyniosło ważne odkrycia:

  • Mentoring indywidualny znacząco zwiększa motywację do poszukiwania pracy zgodnej z kwalifikacjami
  • Kombinacja wsparcia psychologicznego i zawodowego jest kluczowa dla osób z traumą migracyjną
  • Sieciowanie zawodowe może być skuteczniejsze niż tradycyjne szkolenia w niektórych przypadkach

Te wnioski nie tylko pomogły udoskonalić sam program „Skills for the Future”, ale także wpłynęły na kształt całego ekosystemu wsparcia oferowanego w ramach „UW dla Ukrainy”.

Badanie podwójnego wpływu: na uczestników i na realizatorów

Innowacyjne podejście: badanie obu stron procesu
Jednym z unikalnych elementów naszego Programu badawczego było równoległe badanie wpływu na uczestników i na realizatorów Programu. Podczas gdy większość ewaluacji koncentruje się tylko na beneficjentach, my postanowiliśmy zbadać również transformację społeczności akademickiej UW zaangażowanej w Program.

Badanie na grupie 102 osób zaangażowanych w realizację Programu przyniosło fascynujące wyniki:

  • 93,1% badanych uznało, że Program przyczynił się do ich rozwoju zawodowego lub osobistego
  • 86,3% zmieniło postrzeganie roli uczelni w reagowaniu na wyzwania społeczne
  • 76,5% odczuło rozwój kompetencji międzykulturowych

Te dane pokazały, że Program miał charakter dwukierunkowy: nie tylko zmieniał życie uczestników, ale także transformował społeczność akademicką, która go realizowała.

Metodologiczne innowacje: jak badaliśmy

Triangulacja metodologiczna
Kluczem do wiarygodności naszego Programu badawczego była triangulacja – zastosowanie różnych metod badawczych, które wzajemnie się uzupełniały:

  1. Badania ilościowe (ankiety, analizy statystyczne) – dostarczały danych o skali zjawisk
  2. Badania jakościowe (wywiady, grupy fokusowe, analiza treści) – pokazywały głębię i kontekst
  3. Analizy quasi-eksperymentalne – pozwalały wnioskować o przyczynowości
  4. Badania podłużne (longitudinal) – pokazywały zmiany w czasie

Etyka badań w kontekście kryzysu
Pracując z osobami w sytuacji kryzysowej, szczególną uwagę poświęciliśmy etyce badań. Wszystkie badania były dobrowolne, anonimowe, a uczestnicy byli w pełni informowani o ich celu. Szczególnie w badaniach jakościowych stosowaliśmy bardzo ostrożne podejście wrażliwe na przeżytą traumę, zapewniając wsparcie psychologiczne w razie potrzeby.

Jak zauważa jeden z badaczy: „Praca z osobami, które doświadczyły traumy wojennej, wymagała od nas nie tylko metodologicznej precyzji, ale także głębokiej wrażliwości etycznej. Każde badanie było projektowane tak, by nie tylko pozyskiwać dane, ale także szanować godność i dobrostan uczestników”.

Wiedza, która przekracza akademię

Wkład w naukę
Dane zebrane w ramach Programu stały się podstawą dla publikacji naukowych i prac dyplomowych (w tym doktorskich). Badacze z UW analizowali je z perspektywy socjologii migracji, psychologii traumy, glottodydaktyki czy ekonomii pracy.

Program dostarczył unikalnych danych na temat:

  • Procesów adaptacji zawodowej wysoko wykwalifikowanych migrantów
  • Roli języka w integracji społeczno-zawodowej
  • Wpływu traumy wojennej na funkcjonowanie na rynku pracy
  • Efektywności różnych modeli wsparcia dla uchodźców

Wkład w politykę publiczną
Wyniki naszych badań były prezentowane na konferencjach, a także przekazywane instytucjom publicznym zajmującym się polityką migracyjną i integracyjną.

Kluczowe rekomendacje polityczne wynikające z badań to:

  1. Potrzeba bardziej zindywidualizowanych ścieżek integracji – jedna polityka nie pasuje do wszystkich
  2. Ważność długoterminowego wsparcia – integracja to proces, a nie jednorazowe działanie
  3. Konieczność połączenia wsparcia psychologicznego z zawodowym – bez odporności psychicznej trudno o sukces zawodowy
  4. Wartość mentoringu i sieciowania – szczególnie dla osób wysoko wykwalifikowanych

Pętla uczenia się: jak badania kształtowały Program

Badania nie były dodatkiem – były integralną częścią
W przeciwieństwie do wielu programów, gdzie badania ewaluacyjne przeprowadza się po zakończeniu działań, u nas badania i działania były prowadzone równolegle. Dzięki temu mogliśmy tworzyć pętlę uczenia się na żywo:

  1. Wdrażaliśmy nową formę wsparcia
  2. Badaliśmy jej efektywność
  3. Na podstawie wyników modyfikowaliśmy ofertę
  4. Powtarzaliśmy cykl

Ten iteracyjny proces pozwolił nam na ciągłą optymalizację Programu. Na przykład, gdy badania pokazały, że kursy języka polskiego nie wpływają bezpośrednio na zatrudnienie, ale poprawiają jakość pracy, wzmocniliśmy komponent doradztwa zawodowego w połączeniu z kursami językowymi.

Przykład w działaniu: ewolucja programu „Skills for the Future”
Pierwsza zajęcia w ramach programu „Skills for the Future” koncentrowały się głównie na mentoringu indywidualnym. Badania ewaluacyjne pokazały jednak, że uczestnicy potrzebują również wsparcia w budowaniu sieci zawodowych. W odpowiedzi, w kolejnych miesiącach dodaliśmy do programu regularne spotkania networkingowe i warsztaty z autoprezentacji, co – jak pokazały kolejne badania – znacząco zwiększyło skuteczność programu.

Międzynarodowy kontekst: unikalność danych z Polski

Dlaczego nasze badania mają globalne znaczenie
Polska, jako kraj przyjmujący największą liczbę uchodźców z Ukrainy, stała się naturalnym laboratorium procesów integracji na masową skalę. Dane zebrane w ramach programu „UW dla Ukrainy” mają unikalną wartość z kilku powodów:

  1. Skala – kilkanaście tysięcy uczestników to bezprecedensowa próba badawcza
  2. Różnorodność – uczestnicy pochodzili z różnych regionów Ukrainy, mieli różne zawody, różne doświadczenia wojenne
  3. Kompleksowość – badaliśmy nie tylko efekty Programu, ale także szerszy kontekst społeczno-psychologiczny
  4. Długofalowość – część badań obejmowała okres ponad dwóch lat

Te czynniki sprawiają, że nasze badania są istotnym głosem w międzynarodowej dyskusji o integracji uchodźców, szczególnie w kontekście konfliktów zbrojnych w sąsiedztwie Unii Europejskiej.

Dziedzictwo badawcze: co pozostaje po Programie

Unikalne zbiory danych
Jednym z najcenniejszych dziedzictw Programu są zanonimizowane zbiory danych, które pozostają do dyspozycji naukowców. Te dane – zebrane z zachowaniem najwyższych standardów etycznych i metodologicznych – stanowią bezcenny zasób dla przyszłych badań nad migracjami, integracją, traumą, rynkiem pracy.

Metodologie, które można replikować
Program wypracował także innowacyjne metodologie badawcze, które mogą być stosowane w innych kontekstach:

  • Model quasi-eksperymentalny oceny programów integracyjnych
  • Zintegrowane podejście łączące badania ilościowe i jakościowe
  • Etyczne ramy prowadzenia badań z osobami w sytuacji kryzysowej

Wiedza, która kształtuje praktykę
Najważniejszym dziedzictwem jest jednak wiedza zastosowana – konkretne wnioski o tym, co działa w integracji uchodźców, które mogą być wykorzystywane przez:

  • Organizacje pozarządowe projektujące programy wsparcia
  • Instytucje publiczne kształtujące politykę migracyjną
  • Uczelnie wyższe angażujące się w trzecią misję
  • Pracodawców zatrudniających osoby z doświadczeniem migracji

Wnioski na przyszłość: lekcje z programu jako platformy badawczej

  1. Badania powinny być integralną częścią interwencji społecznych – Program pokazał, że łączenie działania z badaniem nie tylko zwiększa wiedzę naukową, ale także poprawia skuteczność samych działań.
  2. Potrzebne są długoterminowe badania podłużne – integracja to proces, który rozgrywa się w czasie. Aby go zrozumieć, potrzebne są badania, które śledzą losy uczestników przez lata, a nie miesiące.
  3. Ważna jest triangulacja perspektyw – badając tylko uczestników, widzimy tylko połowę obrazu. Badanie również realizatorów programu daje pełniejsze zrozumienie procesu.
  4. Etyka jest kluczowa – praca z osobami w sytuacji kryzysowej wymaga szczególnej wrażliwości etycznej. Badania nie mogą być eksploatacją cierpienia, ale powinny szanować godność uczestników.
  5. Wiedza powinna krążyć – odkrycia badawcze nie powinny pozostawać w akademii. Muszą być przekazywane praktykom, decydentom, społeczeństwu.

Epilog: Program, który uczył się sam o sobie

Kończąc refleksję nad Programem jako platformą badawczą, pragniemy wrócić do początkowego założenia: że pomoc humanitarna i badania naukowe nie tylko mogą, ale powinny iść w parze.

Program „Uniwersytet Warszawski dla Ukrainy” był nie tylko aktem solidarności. Był także aktem intelektualnej ciekawości – próbą zrozumienia, jak w praktyce działają procesy, o których czytamy w podręcznikach. Jak migracja przymusowa zmienia tożsamość. Jak język staje się narzędziem emancypacji. Jak trauma wojenna wpływa na zdolność do pracy. Jak instytucja akademicka może stać się przestrzenią spotkania i wsparcia.

Dane, które zebraliśmy, analizy, które przeprowadziliśmy, wnioski, które sformułowaliśmy – to wszystko jest częścią większej opowieści o odporności człowieka w obliczu kryzysu. Opowieści, która – mamy nadzieję – pomoże lepiej wspierać tych, którzy w przyszłości będą potrzebowali podobnej pomocy.

Bo ostatecznie, najważniejszą lekcją z naszego Programu badawczego jest ta: że pomagając innym, możemy równocześnie uczyć się, jak być lepszymi pomocnikami. I że ta nauka – zakorzeniona w danych, refleksji, etycznej wrażliwości – jest jednym z najcenniejszych darów, jakie możemy ofiarować zarówno nauce, jak i społeczeństwu.

Nawigacja - zapoznaj się ze szczegółami rezultatów Programu

Program „Uniwersytet Warszawski dla Ukrainy” to bogata, wielowątkowa historia. Zapraszamy do zgłębienia jej poszczególnych aspektów:

  1. Program „Uniwersytet Warszawski dla Ukrainy”: Solidarność, wiedza, działanie – synteza informacji o Programie i jego rezultatach
  2. Wsparcie psychologiczne i integracja społeczna – jak budowaliśmy fundamenty dobrostanu i przynależności
  3. Wpływ na rynek pracy – droga od utraconej kariery do nowych możliwości zawodowych
  4. Ocena Programu przez uczestników – głos tych, dla których tworzyliśmy wsparcie
  5. Wpływ na społeczność UW – jak pomaganie innym zmieniało nas samych
  6. [aktualnie jesteś tutaj] Program jako platforma badawcza – unikalna wiedza wyrosła z praktyki solidarności