Wpływ na rynek pracy

Wpływ na rynek pracy:
Od utraconej kariery do nowych możliwości

Kiedy kwalifikacje spotykają się z barierą językową

Wśród tysięcy uchodźców z Ukrainy, którzy w 2022 roku przekroczyli polską granicę, znajdowali się specjaliści wysokiej klasy: informatycy, lekarze, inżynierowie, projektanci, menedżerowie. Mieli wykształcenie, doświadczenie, ambicje. Mieli też coś, co w literaturze migracyjnej nazywa się „uśpionym kapitałem ludzkim” – potencjał, który w nowym kontekście stawał się bezużyteczny bez klucza, jakim była znajomość języka i lokalnych realiów rynku pracy.

Program „Uniwersytet Warszawski dla Ukrainy” został zaprojektowany właśnie jako taki klucz – ale nie był to prosty mechanizm. Nasze badania pokazały, że droga od wysokich kwalifikacji do ich wykorzystania w nowym kraju jest kręta i pełna wyzwań.

Wymierne dane, zaskakujące wnioski

Kursy języka polskiego: więcej niż nauka komunikacji
Przeprowadziliśmy kompleksowe badanie wpływu kursów języka polskiego na sytuację zawodową uczestników. Analizowaliśmy dane 1030 osób, porównując tych, którzy uczestniczyli w kursach (grupa badana) z tymi, którzy nie brali w nich udziału (grupa kontrolna).

Wyniki były niejednoznaczne i – jak to często bywa z rzeczywistością – bardziej złożone, niż się spodziewaliśmy:

  • Nie zaobserwowaliśmy bezpośredniego wpływu kursów na wzrost zatrudnienia – odsetek pracujących w grupie badanej był nawet nieco niższy niż w grupie kontrolnej (61,3% vs 67,3% w lutym 2024)
  • Za to zauważyliśmy znacząco lepsze dopasowanie pracy do kwalifikacji – uczestnicy kursów oceniali to dopasowanie średnio o 0,5 punktu wyżej w 5-stopniowej skali

Co to oznacza w praktyce? Że kursy języka polskiego niekoniecznie pomagały szybciej znaleźć jakąkolwiek pracę, ale pomagały znaleźć pracę lepszą – bardziej odpowiadającą wykształceniu i wcześniejszemu doświadczeniu.

Dlaczego tak się działo? Selekcja i ochrona
Analiza danych z grudnia 2022 roku – czyli sprzed rozpoczęcia intensywnych kursów – przyniosła ważne odkrycie: osoby, które później zapisały się na kursy języka polskiego, już wcześniej miały lepsze dopasowanie kwalifikacyjne (3,555 vs 3,239 w grupie kontrolnej).

To zjawisko pozytywnej selekcji sugeruje, że na kursy szły przede wszystkim osoby bardziej zmotywowane, lepiej zorganizowane, mające większą świadomość swoich kompetencji i wartości na rynku pracy.

Co jednak ciekawsze, nasze analizy zmian w czasie pokazały coś jeszcze: kursy pełniły funkcję ochronną. Między grudniem 2022 a lutym 2024 roku dopasowanie kwalifikacyjne spadło w obu grupach (co jest typowe dla migrantów przymusowych), ale w grupie uczestniczącej w kursach spadek ten był mniejszy.

Jak to interpretujemy? Że kursy języka polskiego nie tyle tworzyły nowe możliwości, co chroniły przed degradacją zawodową, która często dotyka uchodźców zmuszonych do podejmowania pracy poniżej kwalifikacji.

Program „Skills for the Future”:
Ochrona przed „marnotrawstwem umiejętności”

Mentoring dla tych, którzy mieli najwięcej do stracenia
W odpowiedzi na zidentyfikowane wyzwanie – ryzyko utraty wysokich kwalifikacji przez specjalistów z Ukrainy – stworzyliśmy program „Skills for the Future”. Był to pilotażowy projekt skierowany konkretnie do osób z wyższym wykształceniem i znaczącym doświadczeniem zawodowym.

Program opierał się na trzech filarach:

  1. Mentoring indywidualny – spotkania z doświadczonymi specjalistami z Polski
  2. Szkolenia miękkich kompetencji – komunikacja, autoprezentacja, negocjacje
  3. Wsparcie w budowaniu sieci kontaktów – networking w polskim środowisku zawodowym

Efekty, które dają nadzieję
Badanie ewaluacyjne przeprowadzone wśród 378 uczestników programu przyniosło konkretne dane:

  • Znaczące zmniejszenie odsetka osób pracujących dorywczo lub w niepełnym wymiarze godzin
  • Wzrost motywacji i determinacji w poszukiwaniu pracy odpowiadającej kwalifikacjom
  • Zwiększenie pewności siebie w kontaktach z polskimi pracodawcami
  • Rozwój kompetencji, które można wykorzystać niezależnie od miejsca zatrudnienia

Geografia zawodowych losów: nie tylko Polska

Badanie postaw uchodźców z Ukrainy ujawniło ciekawy fenomen: mobilność zawodowa uczestników Programu wykraczała poza granice Polski. Zdobyte kompetencje – językowe, społeczne, zawodowe – stały się „mobilnym kapitałem”, który beneficjenci przenosili do różnych krajów.

Osoby objęte Programem przebywają dziś nie tylko w Polsce i Ukrainie, ale także w Niemczech, Holandii, Wielkiej Brytanii, Kanadzie. Ta diaspora absolwentów wyposażonych w konkretne kompetencje wypracowane na Uniwersytecie Warszawskim czyni z Programu nie tylko element polskiej polityki integracyjnej, ale także instrument miękkiego wpływu międzynarodowego.

Droga od przetrwania do rozwoju: kaskadowy efekt Programu

Nasze obserwacje i badania pozwoliły zidentyfikować mechanizm kaskadowy wpływu Programu na sytuację zawodową uczestników:

  1. Kompetencje językowe otwierały możliwości zatrudnienia
  2. Wsparcie psychologiczne dawało odporność potrzebną do radzenia sobie z wyzwaniami rynku pracy
  3. Doradztwo zawodowe pomagało w strategicznym planowaniu kariery
  4. Sukcesy zawodowe wzmacniały poczucie własnej wartości i przynależności
  5. Wzmocniona tożsamość zawodowa utrwalała decyzję o pozostaniu w Polsce

Ten samonapędzający się cykl pozytywnych zmian jest – jak zauważają ekonomiści – esencją zrównoważonej integracji. Nie chodziło tylko o to, żeby uczestnicy znaleźli pracę. Chodziło o to, żeby odzyskali zawodową tożsamość i sprawczość.

Złożona układanka: dlaczego nie wszystkie puzzle pasują?

Nasze badania ujawniły też bariery, które trudno pokonać samymi kursami językowymi czy nawet mentoringiem:

Niedopasowanie systemów
Kwalifikacje zdobyte w Ukrainie nie zawsze mają swoje bezpośrednie odpowiedniki w polskim systemie. Lekarz, prawnik, nauczyciel – każda z tych profesji wymaga nie tylko języka, ale też procedur nostryfikacyjnych, które są długie, kosztowne i biurokratycznie złożone.

Niewidzialne kompetencje
Wiele umiejętności – szczególnie tzw. kompetencji miękkich – jest trudno zmierzyć i udokumentować. Doświadczony menedżer z Ukrainy może mieć problem z udowodnieniem swoich zdolności przywódczych polskiemu pracodawcy.

Presja ekonomiczna
Kiedy trzeba płacić czynsz i kupować jedzenie, nie ma czasu na długie poszukiwanie pracy idealnej. Wielu uczestników przyznawało, że podejmowali jakąkolwiek pierwszą pracę w Polsce – często poniżej kwalifikacji – żeby zapewnić byt rodzinie. Dopiero później, z większą stabilnością finansową, mogli szukać czegoś lepszego.

Wpływ międzypokoleniowy: praca rodziców a przyszłość dzieci

Jeden z najbardziej znaczących, choć mniej oczywistych efektów Programu dotyczył wpływu sytuacji zawodowej rodziców na dzieci. Kiedy rodzice pracowali w zawodach odpowiadających ich kwalifikacjom:

  • Mieli więcej czasu i energii na wsparcie dzieci w adaptacji
  • Mogli inwestować w edukację i rozwój dzieci
  • Służyli jako pozytywne wzorce pokazujące, że w nowym kraju można odnieść sukces
  • Tworzyli stabilne środowisko rodzinne, które jest kluczowe dla rozwoju młodego pokolenia

Jak zauważają socjologowie, kapitał kulturowy przekazywany między pokoleniami ma zasadnicze znaczenie dla długofalowej mobilności społecznej. Odzyskanie zawodowej tożsamości przez rodziców to inwestycja nie tylko w ich teraźniejszość, ale także w przyszłość ich dzieci.

Wnioski na przyszłość: co działa, co wymaga zmian

Program „Uniwersytet Warszawski dla Ukrainy” dostarczył cennych lekcji na temat integracji zawodowej migrantów:

  1. Język jest konieczny, ale niewystarczający – potrzebne są równoległe działania: wsparcie psychologiczne, doradztwo zawodowe, pomoc w nostryfikacji kwalifikacji
  2. Mentoring działa – szczególnie dla osób wysoko wykwalifikowanych, indywidualne wsparcie znacząco zwiększa szanse na zatrudnienie zgodne z kwalifikacjami
  3. Potrzebna jest współpraca z pracodawcami – bez zaangażowania biznesu trudno stworzyć realne ścieżki zatrudnienia
  4. Integracja zawodowa to proces długoterminowy – nie da się jej przyspieszyć za pomocą krótkich interwencji

Najważniejszy wniosek – największą barierą nie jest brak kwalifikacji migrantów, lecz brak odpowiednich instytucjonalnych kanałów ich walidacji i wykorzystania. Program UW skutecznie taki kanał stworzył, pełniąc rolę pomostu między potencjałem uchodźców a potrzebami polskiej gospodarki.

Dziedzictwo zawodowe: więcej niż zatrudnienie

Na zakończenie pragniemy podkreślić coś, co często umyka w dyskusjach o rynku pracy: praca to nie tylko źródło dochodu. To także źródło tożsamości, godności, poczucia przynależności i sprawczości.

Uczestnicy naszego Programu, którzy odzyskali możliwość pracy w zawodzie, odzyskiwali często coś znacznie więcej niż pensję – odzyskiwali siebie. Swoją zawodową tożsamość, poczucie kompetencji, wiarę w to, że mimo wojny, mimo wygnania, mimo wszystkich trudności – nadal są specjalistami, fachowcami, ludźmi, którzy mają coś wartościowego do zaoferowania.

I być może właśnie to jest najważniejszym wpływem Programu na rynek pracy: zachowanie i uruchomienie ludzkiego potencjału, który inaczej mógłby zostać zmarnowany. Potencjału, który dziś – w Polsce, w Ukrainie, w różnych zakątkach świata – buduje, leczy, projektuje, tworzy.

Bo ostatecznie, integracja zawodowa to nie tylko kwestia ekonomii. To kwestia człowieczeństwa.

Nawigacja - zapoznaj się ze szczegółami rezultatów Programu

Program „Uniwersytet Warszawski dla Ukrainy” to bogata, wielowątkowa historia. Zapraszamy do zgłębienia jej poszczególnych aspektów:

  1. Program „Uniwersytet Warszawski dla Ukrainy”: Solidarność, wiedza, działanie – synteza informacji o Programie i jego rezultatach
  2. Wsparcie psychologiczne i integracja społeczna – jak budowaliśmy fundamenty dobrostanu i przynależności
  3. [aktualnie jesteś tutaj] Wpływ na rynek pracy – droga od utraconej kariery do nowych możliwości zawodowych
  4. Ocena Programu przez uczestników – głos tych, dla których tworzyliśmy wsparcie
  5. Wpływ na społeczność UW – jak pomaganie innym zmieniało nas samych
  6. Program jako platforma badawcza – unikalna wiedza wyrosła z praktyki solidarności